Kal ki manera Genétika di Konservason pudi Djuda Proteje Biodiversidad Extraordinária di África

Choose a language / Escolha um idioma / Scoli un língua

Na mes di Setembru di 2026, un kurso di jenetika di konservason aplikadu na bin kontise na Bisau, Guine-Bisau. Objetivu i insina teknolojia molekular mas risenti pa djenti ku ta trabajia o ki na pudi bin trabajia ku i garandi, ma tambe ameasadu, biodiversidadi di se pais. Es publikason di blog li i skirbidu pa Maria Joana Ferreira da Silva, un di profesoris di i kursu!

Africa ta tene un di mas garandi biodiversidadi di tudu planeta. Apezar di ta so okupa serka di 20% superfisi mundial, i ta tene un rikeza biolojiku sin igual (Fig. 1). Guine-Bisau ta distaka suma un di prinsipal kau di biodiversidadi di Africa Ocidental i ta sedu un abrigu importanti pa limaria ku ikosistema di garandi balur ikolojiku.

Mundialmenti, i apezar di progresu importanti ku ta bin sedu alkansadu na konservason di natureza nes ultimus anos, perda ku fragmentason di habitat, mudansa klimatiku i kasa di limaria sin kontrol i ta kontinua sedu disafius garandis pa biodiversidadi. Pa respondi a es desafius, konservason di biodiversidadi ta benefisia kada bes mas di integrason di kunhisimentu sientifiku, spiriensia di djentis ku ta trabadja na terenu, i kunhisimentu di komunidadis. Jenetika di konservason i un disciplina ku ta uza kunhisimentu di jenetika pa protiji limaria ku planta, i ikosistema. Se prinsipal objetivu i intindi kuma diversidadi jenetiku ku ta izisti na populason di limaria ku planta ta tici diferenti kapasidadi di adaptason na mudansa di ambienti i pa persisti na futuru.

Figura 1. Alguns kuriosidadis sobri biodiversidadi na Guine-Bisau. Biodiversidadi di Africa na numeru: kontinenti ta abriga un garandi kuantidadi di spesi, ta tene aprosimadamenti 70.000 tipus di planta – serka di un sestu di tudu spesi di planta kunsidu na mundu -, serka di 1.100 spesi di mamiferu (17% di tudu mamiferu na mundu), 2.500 spesi di pasaru, 950 anfibiu, 2.000 reptil i aprosimadamenti 5.000 spesi di pis di riu. Es diversidadi ta mostra se papel importanti tchui na konservason di biodiversididi global. Informason rikudjidu di artigu sientifiku publikadu pa Bezeng B.S. i kolaboraduris 2025 intitulado An African perspective to biodiversity conservation in the twenty-first century. Phil. Trans. R. Soc. B 380: 20230443. https://doi.org/10.1098/rstb.2023.0443, i adptadu pa es publikason.

Diversidadi jenetiku i diferensa natural ku ta izisti na ADN entri individus di mesmu spesi. Suma ka ten dus pekaduris ku i tudu igual, limaria ku planta tambe ta tene diferensa na se ADN ku pudi difini o altera se karateristika, suma na saudi, adaptason na diferenti kondison klimatiku, o kapasidadi reprodutivu. Kantu mas diversidadi jenetiku tciu na un populason, mas kapasidadi pa rizisti na disafiu di mudansa klimatiku, di perda di habitat, o di tcigada di novu duensa. Au kontrariu, ora ki populason i na bin rapati ku izoladu, diversidadi jenetiku i na pudi bin rapati tambe. Puku diversidadi jenetiku i na pudi bin akareta risku mas garandi pa populason i na pudi bin kaba.

Figura 2. Natureza ameasadu na Guine-Bisau.

Jenetika di konservason ta uza es informason pa apoia disizon di jeston di biodiversidadi. Atraves di analis di ADN, i ta pudi apresia kuantidadi di diversidadi jenetiku di un populason, identifika speci ku populason ameasadu mas tciu, intindi movimentu di individus entri populasons, apoia programa di repovoamentu di limaria ku planta, i monituriza tamanhu efetivu di populason di spesi ameasadu. Des manera, informason jenetiku ta da informason sientifiku ki kumplementa utru tipu di informason, ku pudi apoia na plania, moniturizason i jeston di biodiversidadi.

I importanti sublinha ku jenetika di konservason ka pudi substitui spiriensia di jestoris di area protejidu, di guarda-florestal, di teknikus di konservason nen kunhisimentu sientifiku ikolojiku akumuladu duranti anos di trabadju na terenu, o inda, kunhisimentu ikolojiku i kultural di kumunidadis. I ta sedu un feramenta kumplimentar ku ta adjuda ruspundi na kiston ku ka pudi sedu odjadu diretamenti. Mindjor ruzultadu pa jeston di biodiversidadi i ta sedu alkansadu ora ki informason jenetiku i interpretadu djuntu ku kunhisimentu di teknikus, investigadoris i kumunidadis lokal.

Na ultimus anos, novidadi teknolojiku ta bin tici fasilidadi pa aplikason di feramenta jenetiku: feramenta laburatorial portatil di analis jenetiku. Es feramenta pikenu i fasil di transporta, ta kumplimenta infrastrutura laburatorial ku dja izisti pa pirmiti tenika moderna di jenetika na diferenti kontestu. I ta benefisia instituison, investigaduris ku tenikus pa faci analis jenetiku na kau nunde garandi laburatoriu ka izisti. Es teknolojia ta selera produson di kunhisimentu di diversidadi jenetiku di populason, i selera formason di studanti, investigaduris ku tenikus ku ta trabadja na konservason di natureza.

Entri 21 i 28 di Setembru di 2026 i na bin sedu organizadu na Bisau Kursu Gratis di Feramenta Molekular Portatil.

Duranti un simana, studanti universitariu, profesoris, tenikus di organizason di konservason na bin tene oportunidadi di faci formason pratiku na jenetika di konservason, na identifikason di speci atraves di analis di AND, i na utilizason di feramenta laburatorial portatil aplikadu na jeston di biodiversidadi. Kursu na bin sedu insinadu na portuguis pur investigaduris na Universidadi di Cardiff (Reinu Unidu) i di Oulu (Finlandia) ku ta kolabora ku instituison nasional, suma Instituto da Biodiversidade e das Áreas Protegidas (IBAP) i Instituto Nacional de Investigação das Pescas e Oceanografia (INIPO). Es kursu na bin promovi torkia di speriensia ku kolaborason sientifiku i i na bin kontribui pa oportunidadis di formason na jenetika di konservason na Guine-Bisau.

Kandidatura na sta abertu tе 20 di Agostu. Mas informason na pudi sedu konsultadu na pagina di kursu.

Inisiativa ta pretendi kumplimentar sforsu ku dja izisti pa instituison nasional na formason di se profisionais ku ta trabadja na konservason di biodiversidadi.

Figura 3. Maria na inisiativa antirior di formason sobri biodiversidadi na Guine-Bisau. Es fotografia i seduba tiradu duranti kursi di Jenetika di Konservason di Santcu ku Dari na Parque Nacional do Dulombi, na 2016.